quan ho

Đau đáu một nỗi niềm

Hạ Giang còn có tên là làng Rừng Cống. Nhân dân ở đây truyền lại rằng, ngày xưa, Hạ Giang là nơi trũng thấp, cá ở các huyện Đông Anh, Gia Lâm, Yên Phong, Tiên Du, Từ Sơn đổ về, có nhiều cá rất to, “cá đồng Rừng như lưng con lợn”. Một số người ở thôn Tam Tảo xuống dựng lều kiếm cá rồi lập nên xóm Hạ Giang. Cũng như các làng quê khác, hội làng Hạ Giang được mở vào ngày 10-9 âm lịch hàng năm. Trong phần hội có các trò chơi dân gian, hát chèo và hát Quan họ. Và Quan họ Hạ Giang ra đời từ lúc nào không ai còn nhớ, chỉ biết rằng Quan họ Hạ Giang kết bạn với Quan họ Châm Khê hết đời nọ đến đời kia mà có nghệ nhân Quan họ cao tuổi ở Châm Khê nói rằng: Châm Khê và Hạ Giang là bạn “ca nòi” của nhau. Khi còn nhỏ, Nguyễn Nhân Phượng thường lui tới những gia đình mà sau này mới biết là nhà chứa để nghe người lớn hát canh Quan họ. Lúc lớn lên, nhất là lúc đảm đương nhiệm vụ Bí thư Đoàn Thanh niên xã Phú Lâm, anh lại càng thấy sắc thái riêng của Quan họ. Anh tâm sự: “Quan họ biểu đạt đậm nét văn hoá của vùng quê Kinh Bắc-Bắc Ninh. Lề lối chơi quan họ rất thanh lịch, lời ca đậm chất trữ tình, cái tình ở đây là tình yêu quê hương, tình yêu giữa con người và con người, tình yêu nam nữ… Văn học bác học khó mà sửa được những lời đầy ắp chất thơ và đậm nét tính nhân văn đến thế”. Từ cảm nhận về Quan họ như vậy, Nguyễn Nhân Phượng có một ước mơ là làm thế nào duy trì được Quan họ và từng bước làm cho Quan họ lan toả khắp mọi nơi. Bước vào thời kỳ đổi mới, Nguyễn Nhân Phượng trở thành một doanh nhân. Anh thành lập công ty Giấy và bao bì Phú Giang. Anh đã thành đạt. Là doanh nhân nhưng lòng anh lúc nào cũng đau đáu một nỗi niềm là làm thế nào để đạt được ước mơ bao năm ấp ủ. Thế rồi cái gì đến đã đến. Khi xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho Trung tâm văn hóa-Du lịch Phú Sơn ở dốc Suối Hoa của công ty, Nguyễn Nhân Phượng có điều kiện biến ước mơ ấy thành hiện thực.

Nghề chơi cũng lắm công phu

Thiết kế khu Trung tâm Văn hoá-Du lịch Phú Sơn, Nguyễn Nhân Phượng dành một khu đất rộng để xây dựng cơ sở vật chất cho hát Quan họ. Từ cổng Trung tâm đi thẳng vào chừng 300 mét là khu trung tâm Quan họ. Một ngôi nhà 5 gian 4 mái và các góc mái đều có đao cong nhẹ nhàng, thanh thoát. Ngôi nhà trông như một ngôi đình, nơi mà các liền anh, liền chị cùng bạn Quan họ kết nghĩa vào lễ Thánh nhân ngày hội làng rồi ca sự tại đình. Ngôi nhà còn có dáng dấp một nhà chứa của bọn Quan họ, có sập gụ, tràng kỷ, tủ chè… để Quan họ sở tại cùng các bọn Quan họ kết bạn hát canh. Phía trước ngôi nhà nhìn ra đường có hai dãy nhà, ở đình thường gọi là tả vu, hữu vu để làm cỗ Quan họ.

Cùng với xây dựng cơ sở vật chất, Nguyễn Nhân Phượng chú trọng xây dựng đội ngũ nghệ nhân. Khi đào tạo, Nguyễn Nhân Phượng đã kết hợp đào tạo những nghệ sỹ Quan họ trẻ. Năm 2003, tuyển chọn được 60 người, Trung tâm nhờ cô giáo Hưng và nghệ sỹ Khánh Hạ, Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh, tuyển chọn và đào tạo giúp. Lớp học được bồi dưỡng các kiến thức về văn hoá Quan họ, tổ chức một canh hát Quan họ, học hát các giọng lề lối, giọng vặt và giọng giã bạn… Sau lớp học, đã tuyển chọn được 8 người. Ngoài ra, Trung tâm về các làng Quan họ tuyển dụng được 4 người đạt giải cao qua các kỳ thi hát Quan họ và tuyển dụng ở trường đào tạo Quan họ của tỉnh được 6 người. Đội Quan họ chuyên nghiệp của công ty được thành lập gồm 18 thành viên. Để nâng cao về nghề, Trung tâm đã tổ chức cho đội Quan họ về các làng Quan họ tìm hiểu và học ca những bài Quan họ cổ. Hàng năm vào ngày 4 tháng giêng, Trung tâm mời các nghệ nhân tiêu biểu về giao lưu, có năm có tới 30 người. Thông qua biểu diễn, các nghệ nhân đã bồi đắp kiến thức về lề lối chơi Quan họ, từ bước tiếp khách đến tổ chức một buổi hát canh để đội Quan họ học tập. Đội Quan họ Phú Sơn nhờ đó đã trưởng thành nhanh chóng.

Nơi góp sức cho Quan họ lan toả

Trung tâm Văn hoá-Du lịch Phú Sơn đi vào hoạt động thì đội Quan họ cũng chính thức phục vụ khách hàng. Đội đã tổ chức hát Quan họ theo lối hát ngày hội làng tại đình, tiếp đón bạn Quan họ và tổ chức hát canh tại nhà chứa ở khu Quan họ của Trung tâm để phục vụ khách. Trong 5 năm qua, Trung tâm đón hơn 1 triệu khách trong nước và quốc tế. Hầu như các khách về Trung tâm đều có yêu cầu được thưởng thức dân ca Quan họ. Nhiều ngày, đội phục vụ cả ba buổi. Phó Chủ tịch Quốc hội Tòng Thị Phóng, Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân, Nguyên Chủ tịch nước Lê Đức Anh… đã về đây xem và nghe hát Quan họ. Mấy chục thứ trưởng các nước được Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn đưa về đây để thưởng thức Quan họ Bắc Ninh. Một số tổ chức nghiên cứu Quan họ đã được Đài Phát thanh và Truyền hình Bắc Ninh giới thiệu về Phú Sơn để xem một canh hát Quan họ. Ngoài phục vụ khách đến Trung tâm, đội Quan họ còn đi phục vụ nhiều nơi trong tỉnh, trong nước. Đội đã về Đền Đô phục vụ khách về trảy hội, phục vụ nhiều hội nghị của các ngành trong tỉnh. Đặc biệt, đội đã về tận quê hương bà Tòng Thị Phóng giao lưu Quan họ với đồng bào dân tộc Mường. Thế là từ Phú Sơn, Quan họ Bắc Ninh đã lan toả ra khắp miền Tổ quốc và nhiều nước trên thế giới. Ông Nguyễn Nhân Phượng cho biết:

Chúng tôi thực sự xúc động khi thấy hai vị khách ở Bồ Đào Nha chụp ảnh chung với đội Quan họ và nói: “Hạnh phúc nhất là chúng tôi được nghe hát Quan họ. Về nước, chúng tôi sẽ khoe với bạn bè về môn nghệ thuật độc đáo này”. Có Việt kiều ở Pháp đã về 4 lần. Nghe hát xong, bà ấy khóc và nói; “Quý quá, chỉ tiếc là không được tuyên truyền nhiều hơn trên thế giới”. Có Việt kiều ở Ca na đa đem cả gia đình về nghe hát Quan họ và thâu đĩa để về Ca na đa tặng cho bạn bè người thân.

Sở dĩ đội Quan họ Phú Sơn đã góp phần không nhỏ trong việc bảo tồn và lan toả văn hoá Quan họ, dân ca Quan họ là do có một đội ngũ nghệ sỹ tâm huyết và tài năng và có một Tổng giám đốc “chịu chơi” Nguyễn Nhân Phượng. Ở đây, có cặp nghệ sỹ Thắng-Hoàn đạt giải nhất hội thi tiếng hát Quan họ của tỉnh năm 2006 và được Huy chương Vàng hội diễn toàn quốc năm 2009. Cặp Trà-Hương đạt 4 Huy chương Vàng trong hội diễn toàn quốc giọng ca trẻ… Những nghệ sỹ ấy giờ đây cùng tổng giám đốc tiếp tục nỗ lực phấn đấu cho sự lan toả của dân ca Quan họ Bắc Ninh.