Tác giả: Vũ Xuân Hiền

Trên nền đá tương đối phẳng, chữ được khắc to, rõ ràng, sơn màu đen khá nổi bật. Giá trị hơn nữa, đây là một bài chế của vua Lê Thái Tông (1423-1442) thân chinh đi dẹp loạn trên vùng đất phên dậu Tây Bắc. Lời văn trong tấm bia thể hiện chủ quyền lãnh thổ quốc gia, lòng mong muốn thống nhất giang sơn của nhân dân và người nắm quyền bính trong tay.

Trân trọng giới thiệu nội dung tấm bia này:

順 每 州 逆 酋 長 尚 儼 忘 恩 背 義, 出 眾 從 哀 牢 作 逆, 予 親 董 六 師 征 其 罪, 指 顧 之 間 燒 燬 兩 重 山 崖, 奪 其 并 泉. 尚 儼 計 窮 力 盡, 進 象 訖 降. 予 伶 其 毋 匐 無 絨. 不 忍 盡 戮, 乃 赦 厥 罪, 班 師 而 還 留 隄 一 章 云:

平 枕 休 心 念 遠 人,

瞞 囚 何 事 速 亡 身.

世 間 若 有 英 雄 主,

天 下 垂 容 返 逆 臣.

烏 道 緣 雲 空 恃 險,

陰 崖 暘 暖 己 面 春.

革 除 汙 染 安 民 善,

忍 使 遐 孟 外 至 仁.

大 寶 元 年 季 春 中 還, 吉 日.

Phiên âm:

Quế Lâm Ngự Chế

Thuận Mỗi châu nghịch tù trưởng Thượng Nghiễm vong ân bội nghĩa, xuất chúng tòng Ai Lao tác nghịch, dư thân đổng lục sư chinh kỳ tội, chỉ cố chi gian thiêu hủy lưỡng trọng sơn nhai, đoạt kỳ tinh tuyền. Thượng Nghiễm kế cùng lực tận, tiến tượng ngật hàng, dư linh kỳ vô bặc, vô nhung. Bất nhẫn tận lục, nãi xá quyết tội, ban sư nhi hoàn lưu đế nhất chương vân:

Bình chẩm lưu tâm niệm viễn nhân,

Man tù hà sự tốc vong thân.

Thế gian nhược hữu anh hùng chủ,

Thiên hạ thùy dung phản nghịch thần.

Ô đạo duyên vân không thị hiểm,

Âm nhai dương noãn kỉ diện xuân.

Cách trừ ô nhiễm an dân thiện,

Nhẫn sử hà mạnh ngoại chí nhân.

(Đại Bảo nguyên niên Quý xuân trung hoàn cát nhật)

               Dịch:

Bài chế của Quế Lâm động chủ*

  Tù trưởng Thuận Châu là Thượng Nghiễm phản nghịch, vong ơn bội nghĩa, đem quân theo người Ai Lao làm phản. Ta thân chinh mang sáu quân tới trị. Thượng Nghiễm kế cùng lực tận, dâng voi xin hàng. Ta thương nó quỳ xuống không mang vũ khí; không nỡ chém, bèn tha tội cho nó, rồi đem quân trở về để lại bài thơ:

Kê gối đêm nằm nghĩ tới dân,

Kẻ kia làm phản tính vong ân.

Giang sơn đã có anh hùng chủ,

Phép nước không tha đứa nghịch thần.

Rừng núi mênh mông không lận đận,

Suối đèo nhộn nhịp tỏa hơi xuân,

Êm ấm dân lành, binh loạn hết,

Phương xa vui hưởng tấm lòng nhân.

Năm đầu niên hiệu Đại Bảo** ( Canh Thân 1440), ngày lành giữa tháng Ba.

oOo

Ma nhai (bia trên vách đá) là một loại hình ghi chép văn tự đặc biệt, thường xuất hiện ở những khu biên viễn và những vùng có nhiều núi đá; nơi trình độ chế tác thành từng tấm (block) chưa đạt được đến độ tinh xảo, chữ và họa tiết được khắc thẳng vào vách đá. Cũng như những loại hình văn bản khác, bia ma nhai là những chứng tích lịch sử. Tuy nhiên, do tính cố định của nó, bia ma nhai không thể di chuyển được (như chuông, khánh, bia đá). Điều đó càng khẳng định giá trị chân thực của nó.

Thời gian và biến đổi khí hậu (phong hóa), cộng với sự phá hoại vô ý thức của con người đã làm mai một đi những loại hình văn bản này.

Thiết nghĩ, các tổ chức như Cục Di sản văn hóa Bộ Văn hóa-Thông tin-Du lịch, Viện Nghiên cứu Hán Nôm… có biện pháp thống kê, bảo tồn và quảng bá trong xã hội những giá trị của các văn bản cổ nói chung, bia ma nhai nói riêng.

------------------

*Quế Lâm động chủ (桂林洞主): Tước hiệu của Lê Thái Tông hoàng đế (1440-1442).

**Đại Bảo (大寶): Niên hiệu của Lê Thái Tông.